11 min czytania · aktualizacja: wrzesień 2026

   

Wykrywalność narzędzi w zakładach spożywczych jest elementem kontroli zagrożeń fizycznych – opisanej zarówno w prawie (HACCP), jak i w standardach branżowych (IFS, BRCGS i inne). Jednak obecność słowa „detectable" nie stanowi gwarancji wyniku, gdyż nie wszystko, co wykrywalne, zostanie zatrzymane przez detektor.

Wykrywalność to nie cecha zero-jedynkowa; znaczenie ma wiele czynników. Właściwości tworzywa, wielkość fragmentu, parametry konkretnej linii detekcyjnej – wszystko to ma wpływ na przebieg i wynik detekcji.

01Skąd bierze się wykrywalność tworzywa?

Należy zacząć od tego, czym dokładnie jest wykrywalne tworzywo. Jest to polimer (taki jak PP, PE, silikon czy poliamid) wzbogacony o dodatek wykrywalny – w postaci cząstek metalicznych lub ferrytowych, wprowadzonych najczęściej jako granulat. To właśnie ten dodatek stanowi o wykrywalności danego produktu.

Producenci tacy jak Detectamet, BST czy ProHACCP stosują własne receptury dodatku (tzw. masterbatchu) oraz własne metodyki badań. Nie da się wprost porównać deklaracji wykrywalności różnych producentów, nawet jeśli brzmią podobnie. Rzeczywisty wynik i tak zależy od detektora, którym produkt zostanie sprawdzony.

Nasuwa się pytanie, dlaczego nie dodać po prostu więcej dodatku. Powód jest taki, że cząstki metalu zaburzają strukturę polimeru – im więcej ich w materiale, tym lepszy sygnał, ale też tym większe ryzyko, że tworzywo stanie się kruche. Powstaje paradoks: narzędzie zaprojektowane pod maksymalną wykrywalność nie musi być narzędziem, które rzadziej się kruszy.

W dobrze zaprojektowanych materiałach ta strata jest niewielka, ale to właśnie ten kompromis sprawia, że receptury poszczególnych producentów się różnią. Dobry produkt to punkt równowagi między czułością detekcji, odpornością mechaniczną i chemiczną, a zgodnością z rozporządzeniami (WE) nr 1935/2004 i (UE) nr 10/2011.

W praktyce używa się dwóch metod detekcji, które czytają różne właściwości materiału i zwykle wymagają różnych dodatków. Zaczynamy od starszej i powszechniejszej.

02Detektor metalu: jak powstaje sygnał i w czym się go mierzy

Mechanizm działania detektora jest prosty: jego cewki wytwarzają pole elektromagnetyczne, cząstki metaliczne w tworzywie je zaburzają, a urządzenie mierzy siłę zaburzenia. Detektor nie „widzi" plastiku, a jedynie znajdujące się w nim cząstki wykrywalne – więc im mniejszy fragment, tym mniej dodatku i słabszy sygnał.

Czułość detektorów podaje się jako średnicę kulek wykonanych z różnych metali. Stosuje się trzy rodzaje wzorców: żelazo (Fe), metale nieżelazne oraz stal nierdzewną, która zwykle jest najtrudniejsza do wykrycia. Zapis „1,5 mm Fe" znaczy, że urządzenie rozpoznaje kulkę żelazną o tej średnicy – jest to więc punkt odniesienia w pomiarach.

Pojawia się problem: w karcie produktu znajduje się zapis „plastik wykrywalny", podczas gdy linia mówi „1,5 mm Fe". Jak to zestawić? Aby to zrozumieć, potrzebne jest przeliczenie – sprawdzenie, jakiej kulce odpowiada sygnał fragmentu tworzywa o danej wielkości. Przeliczenia opublikował producent dodatków detekcyjnych, który badał własne materiały o kontrolowanej zawartości metalu.

Jak czytać tabelę: kostka o boku 3 mm z 7-procentową zawartością dodatku daje na detektorze taki sam sygnał jak kulka żelazna o średnicy 1,0 mm. Pomiary wykonano w produktach o pewnej zawartości wilgoci — podane wartości są rzędem wielkości, nie gwarancją.

• Rozmiar fragmentu waży więcej niż zawartość dodatku. Podwojenie dodatku przesunęło kostkę 3 mm z 1,0 na 1,2 mm, natomiast powiększenie fragmentu do 7 mm przesunęło ją z 1,0 na 2,7 mm.
• Drobne fragmenty pozostają ryzykiem nawet w dobrym materiale.
• Trzeba znać czułość własnej linii przed zakupem produktów. Jeśli detektor pracuje na 2,5 mm Fe, bo niżej zaczynają się fałszywe odrzuty, fragment dający 1,2 mm przez niego przejdzie.
• Żeby przyłożyć te wartości do konkretnego produktu, trzeba znać zawartość dodatku w gotowym wyrobie – a to bywa informacją, której karta produktu nie zawiera.

Te liczby obowiązują w laboratoryjnych warunkach pomiaru; w innym środowisku mogą przesunąć się w obie strony.

03Co osłabia sygnał na detektorze metalu

Wiemy już, jak zachowuje się materiał w warunkach laboratoryjnych. Jednak w każdym zakładzie na wynik nakłada się wiele zmiennych, specyficznych dla konkretnych warunków pracy. Wszystko zależy od tego, jaki jest fragment, jaki jest detektor i co przez ten detektor przechodzi.

03aCechy fragmentu

• Masa i geometria – sygnał zależy przede wszystkim od tego, ile dodatku wykrywalnego zawiera fragment, a więc od jego masy. Przy porównywalnej masie liczy się jeszcze kształt: zwarta bryłka da wyraźniejszy sygnał niż cienki wiórek albo kawałek włosia ze szczotki. Ta sama ilość dodatku rozciągnięta na dużej, cienkiej powierzchni odpowiada słabiej.
• Orientacja – kawałki włosia, druciki czy odłamki o podłużnym kształcie, przechodząc przez detektor wzdłuż lub w poprzek, „pokazują" różną ilość materiału. Ujawnia się to, kiedy fragment jest cieńszy niż czułość sferyczna detektora. Jeśli detektor pracuje z ustawieniem 2 mm, a odłamek ma pół milimetra grubości, jego ułożenie zaczyna decydować o wyniku.

03bCechy detektora

• Pozycja fragmentu w aperturze – sygnał odbierają cewki umieszczone wokół otworu. Im bliżej nich przechodzi fragment, tym silniejsza odpowiedź. Najsłabsza jest dokładnie w środku, bo to punkt najbardziej oddalony od wszystkich cewek naraz. Dlatego właśnie w tym miejscu przeprowadza się testy.
• Wielkość apertury – przy większym otworze cewki muszą być od siebie bardziej oddalone, więc pole jest słabsze. Przy otworze prostokątnym decyduje jego krótszy bok. Dopasowanie wielkości apertury do wielkości produktu to jeden z najprostszych sposobów podniesienia czułości linii.

Ani ułożenia, ani pozycji fragmentu nie da się w praktyce przewidzieć – odłamek odpada w przypadkowym momencie i płynie z produktem tam, gdzie ten płynie. Dlatego w testach zakłada się układ najmniej korzystny.

03cProdukt i ustawienia

• Efekt produktu – sól, wilgoć i temperatura sprawiają, że produkt sam wytwarza sygnał podobny do zanieczyszczenia. Detektor musi ten szum odfiltrować, a filtrowanie odbywa się kosztem czułości. Przy zanieczyszczeniach metalowych wilgotny i słony produkt utrudnia sprawę. Przy wykrywalnych tworzywach bywa jednak odwrotnie: łatwiej je wychwycić w produktach wilgotnych niż w suchych. Sucha mąka, oleje, margaryna, suche przyprawy i mrożonki dają odpowiedź na tyle zbliżoną do samego tworzywa, że detektor ma problem z odróżnieniem jednego od drugiego.
• Ustawienia detektora – należy dobrać częstotliwość pracy pod produkt (nowsze urządzenia pracują na kilku częstotliwościach jednocześnie, co pomaga przy produktach mokrych), prędkość przepływu tak, aby detektor miał czas na rozpoznanie sygnału, oraz ustawić tryb uczenia produktu, czyli dopasować urządzenie do charakterystyki danego wyrobu.
• Zużycie narzędzia – włosie się ściera, krawędzie się wycierają, a odłamki, które powstają, są coraz drobniejsze. Wykrywalność sprawdzona na nowym narzędziu nie opisuje tego samego narzędzia po pół roku pracy.

Wszystkie te ograniczenia mają wspólne źródło – sposób, w jaki detektor metalu wykrywa zanieczyszczenie. Naturalne jest więc pytanie o drugą metodę, która działa na zupełnie innej zasadzie.

04Inspekcja rentgenowska

RTG (X-ray) działa na innej zasadzie niż detektor metalu. Prześwietla produkt i tworzy obraz, na którym gęstsze miejsca odróżniają się od otoczenia – tak jak kość na zdjęciu rentgenowskim odcina się od mięśni. Fragment będzie więc widoczny tylko wtedy, gdy jest wyraźnie gęstszy od produktu, w którym się znalazł.

Skoro liczy się gęstość, a nie przewodność, dodatek metaliczny pomoże tylko wtedy, gdy jest dostatecznie gęsty. Część dodatków daje oba efekty naraz, ale nie jest to regułą. Materiały projektowane pod inspekcję rentgenowską zawierają zwykle składnik o wysokiej gęstości, na przykład siarczan baru – ten z kolei nie daje sygnału na detektorze metalu.

Skoro mierzy się co innego, to weryfikacja również wygląda inaczej. Zamiast testerów z metalowymi kulkami stosuje się karty testowe – płytki z wtopionymi wzorcami o określonej gęstości i średnicy. Karty pełnią tę samą funkcję, tylko wyrażają czułość w innej jednostce, więc protokoły z jednego systemu nie przekładają się na drugi.

Jeden z producentów tworzyw wykrywalnych podaje dla tej samej linii materiałowej dwie różne wartości: fragmenty od 4 mm dla detektora metalu i od 2 mm dla RTG. Ten sam materiał, dwie metody, dwa różne progi. Obie wartości zmierzono przy konkretnej prędkości taśmy, bo im szybciej produkt przechodzi przez aperturę, tym mniej czasu ma urządzenie na rozpoznanie sygnału.

Nie można stwierdzić, że jedna z metod jest lepsza od drugiej. Wybór jest mocno uzależniony od produktu oraz profilu ryzyka, a to, czy konkretny materiał sprawdzi się w Twoim systemie, rozstrzygnie dopiero test.

05Dlaczego deklaracje producentów nie są porównywalne

Czułość samego detektora sprawdza się uzgodnionymi w branży testerami: kulkami o zdefiniowanej średnicy w trzech rodzajach metalu oraz kartami testowymi dla RTG. Te same wzorce można kupić, powtórzyć pomiar i porównać dwa urządzenia. Deklaracje wykrywalności tworzyw opierają się natomiast na metodykach przyjętych przez poszczególnych producentów – każdy podaje wynik przy własnych warunkach, w tym przy własnej prędkości linii. Dlatego dwie podobnie brzmiące deklaracje nie muszą opisywać porównywalnych badań.

Z tego powodu spotykamy się z czterema problemami:

• Warunki testu u producenta bywają korzystniejsze niż rzeczywiste. Na sucho, w powietrzu, przy małej aperturze i wysokiej czułości. Wszystkie te warunki podnoszą wynik, a żaden nie odpowiada temu, co dzieje się na linii.
• Deklaracja opisuje materiał, a nie najsłabsze ogniwo wyrobu. Testować trzeba to, co realnie się oderwie: włosie, wkład, skuwkę – nie korpus.
• Zawartość dodatku w gotowym wyrobie bywa niedostępna. Recepturę część firm traktuje jako tajemnicę handlową. Bez tej liczby nie da się przełożyć żadnych danych materiałowych na konkretne narzędzie.
• Partie produkcyjne różnią się. Dostawca granulatu, receptura i stopień dozowania to trzy niezależne zmienne, z których żadna nie jest widoczna na gotowym produkcie.

Nie jest to zarzut wobec producenta, a jedynie informacja dla kupującego. Producent opisuje materiał i robi to w poprawny sposób, natomiast nie jest w stanie odnieść się do warunków, z jakimi mierzy się detektor w danym zakładzie.

Standardy branżowe podchodzą do tego tak samo. BRCGS w Issue 9 (klauzula 4.9.6.2) oczekuje, że narzędzia używane w strefach otwartego produktu będą jednocześnie zaprojektowane bez małych elementów zewnętrznych i wykrywalne przez sprzęt do detekcji ciał obcych, a klauzule 4.10.3.1–4.10.3.4 wymagają udokumentowanych procedur i rutynowych testów samych detektorów. IFS Food v8 idzie tą samą drogą: wymaganie 4.12.5 mówi, że dokładność wszystkich urządzeń i metod wykrywania ciał obcych ma być określona, a testy funkcjonalne prowadzone z częstotliwością opartą na ryzyku. To samo wynika zresztą z logiki HACCP – jeśli detektor jest w zakładzie krytycznym punktem kontroli, jego limit krytyczny trzeba zwalidować i cyklicznie weryfikować, a nie przyjąć z katalogu dostawcy.

06Kontrola wejściowa narzędzi wykrywalnych

Test wykrywalności nie zastępuje procedury walidacyjnej zakładu. Poniższe punkty to minimum, którego brak audytor zauważy – i jednocześnie zestaw wynikający wprost z tego, co opisaliśmy wcześniej: fragment bada się w produkcie, przez środek apertury i w kilku ułożeniach, bo to najmniej korzystne warunki, a właśnie takie trzeba założyć.

Sam test to połowa sprawy – dowodem jest zapis. W protokole powinny znaleźć się:

• numer partii, dostawca i data dostawy
• masy, wymiary i zdjęcia badanych fragmentów
• produkt, model detektora i jego ustawienia
• liczba przejść i liczba wykryć
• najmniejszy fragment wykryty w sposób powtarzalny
• data, osoba wykonująca, wniosek i zauważone ograniczenia

07Wnioski

Wykrywalność narzędzia rozstrzyga się na trzech poziomach: co zawiera materiał, jaki fragment się oderwie i co potrafi konkretna linia. Producent kontroluje wyłącznie pierwszy z nich. Dwa pozostałe rozstrzygają się w zakładzie i tylko zakład może je sprawdzić.

Deklaracja producenta określa potencjał materiału. Test na własnym detektorze, z własnym produktem i własnymi ustawieniami, pokazuje, gdzie realnie leży próg wykrywalności. Jedno nie zastępuje drugiego – i nie jest to kwestia nadmiernej ostrożności, tylko tego, czego oczekują standardy.

Narzędzia wykrywalne pozostają ważnym elementem kontroli zagrożeń fizycznych, pod warunkiem, że traktuje się je jako część systemu, a nie jako samodzielną gwarancję. Jeśli test wypadnie negatywnie i wykrywalności nie da się wykazać w sposób powtarzalny, uczciwym wnioskiem jest potraktowanie narzędzia jako niewykrywalnego i wzmocnienie pozostałych zabezpieczeń.

FAQ – wykrywalność narzędzi z tworzyw

Źródła:
METTLER TOLEDO – Understanding Sensitivity in Metal Detection
Detectamet – Metal vs X-ray Detectable Polymers: A Guide for QA Teams
BRCGS – Global Standard for Food Safety, Issue 9
IFS Food, wersja 8 – tekst standardu

Wersje standardów i stan prawny aktualne na wrzesień 2026. Podane wartości liczbowe pochodzą z materiałów producentów i stanowią rząd wielkości – nie zastępują testu przeprowadzonego na własnym detektorze.